Język prawa i język prawniczy to dla prawnika chleb powszedni.
Jednak dla osoby, która nie ma na co dzień styczności z ustawami, zrozumienie pojęć prawnych może być prawdziwym wyzwaniem. W szczególności, jeśli intuicja podpowiada zupełnie co innego.

Prawo Autorskie

Przykładem regulacji, która zawiera kilka językowych pułapek jest prawo autorskie. Prawo autorskie jest częścią własności intelektualnej i jako takie jest ściśle związane z kreatywną aktywnością człowieka. Mogłoby się zatem wydawać, iż prawo autorskie powinno być jak najbardziej „ludzkie” i w myśl sentencji „człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce” być zrozumiałe i dostępne dla każdego. Z założenia rzeczywiście prawo autorskie jest ukierunkowane na korzyść i daleko idącą ochronę twórczości człowieka. Należy jednak pamiętać, iż założenia prawa autorskiego przybrały formę, jaka im została nadana w języku prawa – a konkretnie w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.i

Utwór a Dzieło

Podstawowym terminem prawa autorskiego jest UTWÓR.

To właśnie utwór jest przedmiotem ochrony prawa autorskiego. Zgodnie z definicją słownika języka polskiego, UTWÓR to „dzieło naukowe, literackie, muzyczne, filmowe itd.” ii

Natomiast, zgodnie ze słownikową definicją, DZIEŁO jest to „utwór literacki, naukowy lub artystyczny, zwłaszcza dużej wartości”.iii

Intuicja podpowiada podobne rozumienie pojęć utwór oraz dzieło.
W języku potocznym dziełem określa się szczególnie cenione utwory, uzupełniając je przymiotem „wybitny”, „znakomity”. Kilka osób, zapytanych co, ich zdaniem, zasługuje na większą ochronę – utwór czy dzieło, bez wahania odpowiedziało, że „dzieło”, argumentując to właśnie faktem, iż dzieło musi być wysokiej jakości, być wybitne.

Co mówi ustawodawca

Polski ustawodawca wprowadził do ustawy o prawie autorskim zupełnie odmienną definicję utworu – jest to każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Definicja ta jest rozbudowana i wciąż wzbudza wiele wątpliwości – nie określa bowiem wprost, co stanowi utwór.

Ustawodawca – teoretycznie dla ułatwienia – wprowadził przykładowy katalog, wskazując, iż objęte ochroną są utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), plastyczne, fotograficzne, lutnicze, wzornictwa przemysłowego, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, audiowizualne (w tym filmowe).

Należy jednak pamiętać, iż katalog ten nie jest zamknięty i zakwalifikowanie danego wytworu jako utworu, obwarowane jest spełnieniem ustawowych przesłanek – twórczego i indywidualnego charakteru. Nie istnieje zatem żaden rejestr utworów, ani urzędowy sposób potwierdzenia autorskiego charakteru.

Wracając do rozróżnienia utworu i dzieła

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego, dziełem jest rzecz, wykonana na zamówienie. Jeśli dzieło jest wykonane, zgodnie z zasadami techniki, ustalonymi zwyczajami, w sposób rzemieślniczy, jest dziełem nieautorskim. Jeśli natomiast charakteryzuje się niepowtarzalnością i oryginalnością, możemy mieć do czynienia
z dziełem autorskim, a zatem takim, które jest jednocześnie utworem. Nie ma przy tym znaczenia jakość dzieła – nie musi mieć ono obiektywnie wysokiej wartości, ani cechować się szczególnymi walorami estetycznymi.

Należy pamiętać, iż utwór jest wytworem intelektu i jako przedmiot prawa autorskiego ma niematerialny charakter. Oznacza to, iż utwór nie ma fizycznej postaci. Obraz namalowany na płótnie jest dziełem, jeśli ma twórczy i indywidualny charakter – jest jednocześnie utworem. Przedmiotem ochrony jest jednak jedynie wizualizacja wytworu intelektualnego, nie fizyczny egzemplarz utworu – płótno, które jest w tym przypadku jedynie nośnikiem.

Z drugiej zaś strony należy oddzielić niematerialną postać utworu od pomysłu, z którego zrodził się dany utwór. Pomysł (idea) zanim zostanie wyrażona (w języku ustawy – ustalona) nie jest objęta ochroną – w tym zakresie każdemu przysługuje wolność twórcza. W tym świetle, należy ocenić często powtarzany (szczególnie w mediach społecznościowych) zwrot „autorski pomysł” jako tautologię.

Kancelaria PORAJ oferuje usługi i dobre rozwiązania z zakresu prawa autorskiego dopasowywane do potrzeb Państwa i rynku:

  • doradztwo, opiniowanie w zakresie praw autorskich;
  • przygotowywanie umów dotyczących praw autorskich oraz rozporządzania nimi;
  • prowadzenie działań mających na celu ochronę praw autorskich
  • prowadzenie spraw sądowych dotyczących praw autorskich oraz dóbr osobistych.

Izabella Pawlak | ipawlak@poraj.com

Przypisy:
i Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
ii https://sjp.pwn.pl/sjp/utwor;2533887.html
iii https://sjp.pwn.pl/sjp/dzielo;2455686.html